3 việc lớn để lập thân: Lập Đức, lập công, lập ngôn
Trong Tả Truyện – Tương Công năm thứ hai mươi tư có viết: “Bậc cao nhất là lập đức, kế đó là lập công, kế nữa là lập ngôn. Dù trải qua lâu dài vẫn không bị mai một, đó gọi là bất hủ.”
Làm người, việc quan trọng hàng đầu là xây dựng đức hạnh (lập đức); tiếp theo là dũng cảm tạo dựng sự nghiệp (lập công); và cao hơn nữa là dùng trải nghiệm, tâm đắc của bản thân để truyền dạy lại cho đời sau thông qua ngôn từ, trước tác (lập ngôn).
Học giả đời Thanh là Từ Kha trong Thanh Bại Loại Sao từng kể câu chuyện về Tăng Quốc Phiên: Danh tướng Lưu Trường Hựu và Tăng Quốc Phiên vốn có bất đồng sâu sắc về chiến thuật quân sự. Trong khi Lưu chủ trương hợp binh, Tăng lại muốn chia binh. Dù ý kiến trái chiều, Tăng Quốc Phiên vẫn rất ôn hòa và chân thành khen ngợi tài năng của Lưu Trường Hựu. Cảm kích trước điều đó, Lưu Trường Hựu đã thốt lên: “Tích Ông đối với việc này hoàn toàn không có chút hiềm khích nào, ấy là vì đã từng tu dưỡng công phu của bậc thánh hiền.”
Chỉ khi tu dưỡng được bản thân và hướng tới "tam bất hủ", con người mới có thể tạo nên những thành tựu vượt thời gian.
1. Lập đức: Gốc rễ của sự tu dưỡng
Người xưa luôn coi trọng sự tu dưỡng cá nhân, và lập đức chính là trọng tâm. Như lời dạy: “Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”, trong đó “tu thân” đứng đầu vạn sự. Chỉ khi đức hạnh vững vàng, ta mới đủ tầm nhìn và phong thái để đạt tới những cảnh giới cao hơn.
- Đức làm đầu: Trong Thế Thuyết Tân Ngữ có câu: “Trăm hạnh lấy đức làm đầu.” Người không có đức không chỉ hỏng việc mà còn chuốc họa.
- Bài học từ lịch sử: Gian thần Nghiêm Tung thời Minh dù quyền cao chức trọng nhưng đức bại hoại, kết bè kéo cánh, hãm hại trung thần. Kết cục, con trai bị xử tử, bản thân bị bãi chức, sống trong sự khinh miệt của dân chúng đến tận lúc qua đời.
“Đức không xứng với vị, tất có tai ương.” (Chu Dịch). Dù thành công đến đâu, nếu đạo đức không tương xứng với vị trí, càng đứng cao ngã sẽ càng đau.
2. Lập công: Hiện thực hóa giá trị sống
Con người sống trên đời cần làm nên việc gì đó để cuộc đời không trôi qua vô nghĩa. Cuộc đời không phải là đường thẳng mà là một đồ thị hình sóng; chỉ khi vượt qua thăng trầm, ta mới nếm được vị ngọt của thành công.
Tăng Quốc Phiên là minh chứng sống động cho việc lập công. Vốn là một nho sĩ không am hiểu quân sự, nhưng khi nhận chiếu chỉ bình định Thái Bình Thiên Quốc, ông đã:
- Kiên trì và chân thành: Không giả tạo, sẵn sàng thay đổi và học hỏi.
- Tĩnh tâm và trầm ổn: Chịu khổ, chịu khó, kiên định với lựa chọn của mình đến cùng.
Tam Mao từng nói: “Sự đến và đi của vạn vật đều có thời điểm của nó.” Hiểu đạo lý này, Tăng Quốc Phiên không gượng ép khi gặp khó khăn mà chọn cách thuận theo tự nhiên, dùng sự nỗ lực bền bỉ để vượt qua nghịch cảnh, từ đó lập nên công trạng hiển hách.
3. Lập ngôn: Truyền thừa trí tuệ cho đời sau
Lập đức đã khó, lập công cũng chẳng dễ, nhưng lập ngôn mới là thử thách lớn nhất. Từ xưa đến nay, những người thực sự lập ngôn chỉ đếm trên đầu ngón tay như Khổng Tử, Vương Dương Minh hay chính Tăng Quốc Phiên.
- Bản chất của lập ngôn: Không chỉ là viết sách, mà là chắt lọc những trải nghiệm nhân tình thế thái thành triết lý sống, thành "gen" văn hóa để truyền thừa khí chất cho một dân tộc, một quốc gia.
- Thái độ với cái khó: Ý nghĩa của việc khó không phải để ta lùi bước, mà là để ta thử thách bản lĩnh. Dù có thể chúng ta không bao giờ chạm tới cảnh giới của những bậc thánh hiền, nhưng việc kiên trì hướng về phía đó, đặt trọn tâm huyết để sống và sẻ chia, đã là một sự thành công đáng giá.
Lời kết
"Lập đức, lập công, lập ngôn" không chỉ là tiêu chuẩn của bậc thánh hiền mà còn là kim chỉ nam cho bất kỳ ai muốn sống một cuộc đời có ý nghĩa. Hãy bắt đầu từ việc tu thân (lập đức), nỗ lực hành động (lập công) và sẻ chia những giá trị tốt đẹp (lập ngôn) để cuộc đời không chỉ là tồn tại, mà là một hành trình bất hủ.
Theo Aboluowang
Bình Nhi biên dịch
