Biết người là trí, biết mình là minh: Sức mạnh của sự khiêm nhường

Trong Đạo Đức Kinh, Lão Tử có câu: “Biết người là trí, biết mình là minh. Thắng người là có lực, tự thắng mình là mạnh.”Câu nói này nhấn mạnh rằng cốt lõi của việc làm người, làm việc chính là phải có “tự tri chi minh” – tức là khả năng thấu hiểu tường tận chính mình.

Nếu xử thế mù quáng, tự cao tự đại, xem thường thiên hạ thì sao có thể bảo toàn bản thân, đi vững đi xa giữa thời cuộc biến ảo khôn lường? Muốn ung dung trong các mối quan hệ phức tạp, đứng vững trước những biến số của cuộc đời, một trái tim khiêm nhường là điều không thể thiếu.

1. Khiêm nhường là một tầm vóc

Sách Thượng Thư có dạy: “Mãn chiêu tổn, khiêm thụ ích” (Tự mãn thì chuốc lấy tổn hại, khiêm nhường thì nhận được lợi ích).

Làm người nếu tự mãn như quả bóng căng phồng, chỉ cần một mũi kim chạm nhẹ liền nổ tung. Hãy học cách như bông lúa chín, biết cúi đầu uốn cong mới có thể gánh được sự nặng dày của tinh hoa. Kẻ vừa có chút thành tích đã tự đắc, vừa có chút tài năng đã vội phô trương, rốt cuộc thường sẽ "đâm đầu sứt trán" trước bức tường hiện thực. Người càng nông cạn, càng dễ xem sự hiểu biết nửa vời của mình là chân lý của cả thế giới. Giữ được sự “trống rỗng” trong nội tâm mới có thể tiếp nhận được tinh túy của vạn vật.

Nước đầy thì tràn, trăng tròn thì khuyết. Vật rỗng thì nhận được, lòng rỗng thì linh thông.

Danh thần cuối đời Thanh là Tả Tông Đường vốn tài hoa xuất chúng nhưng cũng đầy khí chất kiêu ngạo. Một ngày nọ, ông cải trang vi hành, thấy một tiểu hòa thượng đang quét sân liền muốn khoe tài văn chương, bèn ngâm vế đối: “Nắm đôi nắm đấm, đánh khắp thiên hạ anh hùng, ai dám hoàn thủ?” Tưởng rằng tiểu hòa thượng sẽ kinh sợ, nào ngờ vị tăng trẻ điềm nhiên đối lại: “Cầm cây chổi này, quét sạch bụi trần thế gian, bận mờ cả mắt.” Tả Tông Đường sững người.

Lúc đó, vị trụ trì bước ra khuyên giải: “Đại nhân công lao cái thế, nhưng nếu tâm khí quá cao, e khó dung thân trong đời.” Khoảnh khắc ấy, ông mới tỉnh ngộ rằng sự cuồng vọng của mình bấy lâu nay chính là mầm mống gặm nhấm nền móng thành công. Người biết khiêm tốn mới thấy được sự rộng lớn của trời đất. Trí tuệ lớn nhất thế gian không gì hơn “Đại trí nhược ngu, hư hoài nhược cốc” (Kẻ đại trí giả như ngu ngơ, lòng dạ thênh thang như khe núi).

2. Khiêm nhường là một phong độ

Tô Thức trong Lưu Hầu Luận viết: “Thiên hạ hữu đại dũng giả, tốt nhiên lâm chi nhi bất kinh, vô cố gia chi nhi bất nộ.” (Bậc đại dũng trong thiên hạ, đột ngột gặp biến cố không kinh hãi, vô cớ bị nhục mạ không giận dữ).

Kẻ mạnh thực sự không thể hiện sức mạnh trên gương mặt mà giấu nó trong cốt cách. Sự ôn hòa trước khiêu khích, điềm tĩnh trước hiểu lầm không phải là yếu đuối lùi bước, mà là phong độ của biển cả dung nạp trăm sông.

Điển hình là chuyện của Liêm Tương Như nước Triệu. Nhờ công lao “Hoàn bích quy Triệu”, ông được phong Thượng khanh, địa vị cao hơn lão tướng Liêm Pha. Liêm Pha bất mãn, tuyên bố sẽ làm nhục ông. Nghe vậy, Liêm Tương Như luôn tìm cách tránh mặt, thấy xe ngựa của Liêm Pha từ xa liền chủ động rẽ lối khác.

Khi môn khách cảm thấy nhục nhã, ông ôn tồn bảo: “Ta không sợ Tần vương, lẽ nào lại sợ Liêm tướng quân? Ta nhường nhịn là vì đặt quốc gia đại sự lên trên tư thù.” Lời ấy khiến Liêm Pha hổ thẹn vô cùng, dẫn đến điển cố “Phụ kinh thỉnh tội” (Cõng gai chịu tội) nổi tiếng.

Chính phong độ khiêm nhường “lấy lùi làm tiến” của Liêm Tương Như đã hóa giải binh đao, tạo nên giai thoại tướng văn – tướng võ hòa hợp, giúp nước Triệu hưng thịnh. Đúng như Lâm Tắc Từ từng nói: “Hải nạp bách xuyên, hữu dung nãi đại” (Biển thu nạp trăm sông, có lòng dung chứa mới trở nên vĩ đại).

3. Khiêm nhường là một sự tu dưỡng

Chu Dịch có câu: “Kháng long hữu hối” (Rồng bay quá cao ắt có hối hận). Vật cực tất phản, thịnh cực tất suy – đó là quy luật của thiên đạo. Người có tu dưỡng là người biết tiến thoái, hiểu được mất; ở địa vị cao mà không kiêu căng, giàu sang mà không ỷ thế hiếp người.

Thời Xuân Thu, học trò của Khổng Tử là Tử Cống, dù giàu có sánh ngang quốc gia nhưng luôn giữ lễ độ khiêm cung. Khi các đại phu khác trên triều khoe khoang công trạng, chỉ mình Tử Cống lặng lẽ lắng nghe. Ông nói: “Quân tử muốn chậm lời mà nhanh việc.” Nhờ sự khiêm nhường ấy, ông không chỉ thành công trong chính trị mà còn tung hoành thương trường, được hậu thế tôn là “Tổ sư Nho thương”.

Chu Hy từng nói: “Khiêm cố mỹ danh, quá khiêm giả, đa nghi trá.” Khiêm nhường chân chính không phải là khách sáo giả tạo, mà là sự kính sợ vạn vật phát ra từ nội tâm. Mỗi khi đứng ở đỉnh cao, càng phải biết cúi đầu để giữ đầu óc tỉnh táo, không để hư danh làm bại hoại bản thân.

Lời kết

Hàn Phi Tử nói: “Xảo trá bất như chuyết thành” (Khôn khéo không bằng chân thành). Xử thế làm người, phô trương không bằng nội liễm. Lòng có khiêm nhường mới có thể dung người dung vật, nhìn thấu phồn hoa mà xem nhẹ danh lợi.

Cổ ngữ có câu: “Ở cao thường lo thiếu, ở thịnh thường lo suy”. Tâm càng thấp, mệnh càng dày; tâm càng khiêm, phúc càng sâu. Giữ được tâm thái “hư hoài nhược cốc”, chúng ta sẽ thấy cả đời thuận hòa, an khang.

Theo Aboluowang
Bình Nhi biên dịch