Câu chuyện phía sau câu nói: “Tương nhu dĩ mặc, bất như tương vong ư giang hồ”

Khi nghe đến cụm từ “tương nhu dĩ mặc” (相濡以沫), có phải trước mắt bạn hiện lên cảnh một đôi vợ chồng già nương tựa lẫn nhau, trao cho nhau hơi ấm để vượt qua những năm tháng gian khó đầy cảm động?

Và khi nghe đến “bất như tương vong ư giang hồ” (不如相忘于江湖), liệu bạn có hình dung ra cảnh những hiệp khách lúc chia ly – một cảm giác hào sảng nhưng cũng man mác nỗi buồn ly biệt?

Thế nhưng, ý nghĩa ban đầu của cả câu nói này không hẳn là về tình yêu "không rời không bỏ", cũng chẳng mang nét bi thương như chúng ta thường suy đoán. Vậy rốt cuộc, Trang Tử muốn gửi gắm điều gì?

Từ hình ảnh đôi cá trong vũng nước cạn...

Câu nói này xuất phát từ thiên “Đại Tông Sư” trong sách Trang Tử, nguyên văn như sau:

“Suối cạn, cá cùng nằm trên đất, lấy hơi ẩm mà thấm cho nhau, lấy bọt miệng mà làm ướt cho nhau, chi bằng quên nhau nơi giang hồ. So với việc ca ngợi Nghiêu mà chê trách Kiệt, chi bằng cả hai cùng quên mà hòa vào Đạo.”

Đọc đến đây, chúng ta dường như nhìn thấy một khung cảnh khắc nghiệt: Vào ngày hè nóng nực, hạn hán lâu ngày, dòng suối từng trong lành nay chỉ còn là lòng đất khô khốc. Có hai con cá đang thoi thóp; một con phun bọt từ miệng mình để làm ướt lớp vảy cho bạn, con kia cũng làm điều tương tự để cả hai cùng cầm cự qua cơn nắng cháy. Giữa ranh giới sinh tử, sự nương tựa ấy thật khiến người ta xúc động!

Thế nhưng Trang Tử lại nói: So với việc “lấy bọt miệng giúp nhau” trong cảnh khốn cùng, thì “chi bằng quên nhau nơi giang hồ”.

Vì sao lại như vậy? Bởi lẽ, dù sự giúp đỡ ấy có cao quý đến đâu, kết cục của chúng vẫn là cái chết vì dòng suối đã cạn. "Giang hồ" (sông hồ) mới chính là cứu cánh thực sự. Khi cá trở về với sông lớn, chúng thoát khỏi cái chết, tìm lại được tự do và điều kiện để sinh tồn. So với việc cùng nhau chịu khổ trên lòng suối trũng, việc trở về với biển rộng, dù có phải "quên nhau", mới chính là sự thành tựu trọn vẹn nhất cho nhau.

... Đến triết lý về Đại Đạo và sự buông bỏ

Trang Tử là người học Đạo; mọi suy nghĩ của ông đều xoay quanh chữ “Đạo”. Người mà khi vợ mất vẫn có thể gõ bồn ca hát, thì tình cảm thế gian đối với ông cũng chỉ là phương tiện để thể nghiệm bản chất của vũ trụ.

Câu nói này không chỉ nói về tình yêu, lại càng không phải là sự "chia tay trong êm đẹp". Nó phản ánh sự truy cầu về việc tìm Đạo. Trang Tử nhấn mạnh: So với việc cứ mải mê ca ngợi minh quân (vua Nghiêu) hay chỉ trích hôn quân (vua Kiệt) – những việc vốn hệ trọng ở nhân gian – thì không bằng hòa tan vào Đại Đạo để tâm hồn được giải phóng khỏi mọi ràng buộc thế tục.

“Tương nhu dĩ mặc, bất như tương vong ư giang hồ” thực chất nhắn nhủ rằng: Con người nếu có thể tu luyện để trở về với bản chân, tìm thấy hạnh phúc đích thực trong sự tự tại của tâm hồn, đó mới là cảnh giới cao nhất.

Nỗi lòng về những mối quan hệ dần xa cách

Trong cuộc đời, tìm được một người bạn tri tâm là điều rất khó. Chúng ta luôn mong mỏi những mối quan hệ tốt đẹp sẽ kéo dài mãi mãi. Nhưng thực tế thường phũ phàng: những người từng rất thân thiết dần trở nên xa lạ, những người từng gắn bó lại hóa cách lòng.

Trang Tử xem đây là lẽ thường tình. Giống như những người bạn thanh mai trúc mã, lớn lên mỗi người một chí hướng, một hoàn cảnh. Nếu không thể đồng hành, chi bằng mỗi người tự lo lấy đời mình, không làm phiền nhau, giữ cho nhau một khoảng lặng tự tại. Đó cũng là một loại trân trọng.

Tôi từng trăn trở rất nhiều khi những người bạn cũ không còn chủ động liên lạc. Nếu tôi không tìm họ, họ cũng chẳng tìm tôi. Bạn có bao giờ gặp tình cảnh giống tôi không?

Sau này, khi đọc chuyện về Trang Tử và Huệ Tử, tôi mới tìm được câu trả lời. Họ vốn là đôi bạn tri kỷ, nhưng khi Huệ Tử làm Tể tướng nước Ngụy, địa vị thay đổi đã khiến tâm thế thay đổi. Khi Trang Tử đến thăm, Huệ Tử không những không vui mà còn lo sợ Trang Tử đến để tranh giành quyền lực, thậm chí còn phái người lùng sục để hãm hại bạn mình.

Trong cuộc sống, sự xa cách thường đến từ sự thay đổi về thân phận và địa vị. Khi bạn sống tốt, người khác có thể đố kỵ; khi bạn sống không tốt, họ có thể xem thường. Nếu cố duy trì một tình bạn dựa trên những ký ức cũ mà hiện tại đã lệch nhịp, cả hai sẽ chỉ thấy khách sáo và mệt mỏi.

Lời kết

Vào lúc này, “Tương nhu dĩ mặc, bất như tương vong ư giang hồ” chính là liều thuốc giải thoát cho tất cả. Dù còn nhớ về nhau, nhưng không còn liên lạc, để mỗi người được nhẹ nhõm đi trên con đường riêng của mình.

Đời người như một cuộc hành trình, bạn bè thực sự chẳng có mấy người. Đừng quá để tâm đến những người đã không còn muốn đồng hành cùng bạn. Hãy trân trọng những người đang ở hiện tại, và mỉm cười để những người cũ "tan vào giang hồ" của riêng họ. Đó mới là sự từ bi và minh triết nhất.

Theo Soundofhope
Bảo Hân biên dịch