Giá trị truyền thống: "Đạo làm người" và gót chân Achilles

Mạnh Tử nói: “Cái khác biệt giữa con người và muông thú chẳng là bao; kẻ tầm thường thì bỏ mất, người quân tử thì giữ lấy. Vua Thuấn sáng tỏ đạo lý vạn vật, thấu hiểu luân thường đạo lý, hành xử theo nhân nghĩa tự thân, chứ không phải mượn danh nhân nghĩa làm công cụ bên ngoài.” (Mạnh Tử – Ly Lâu hạ).

Hàm ý rằng: Sự khác biệt bản chất giữa người và vật nằm ở việc trong tâm có đạo đức hay không. Người bình thường dễ đánh mất chữ “Nghĩa”, còn người quân tử luôn nỗ lực gìn giữ. Vua Thuấn hiểu rõ nguyên lý vận hành của vũ trụ và các mối quan hệ nhân sinh; ông hành động xuất phát từ lòng nhân nghĩa tự tâm (thiên tính), chứ không coi nhân nghĩa là món đồ trang trí hay công cụ để đạt mục đích thế tục.

Trong cuốn “Mạnh Tử chú sớ giải”, Triệu Kỳ đời Hán đã diễn giải thêm về sự khác biệt này:

“Vua Thuấn thấu đạt tình lý vạn vật, am tường trật tự nhân sinh. Nhân nghĩa sinh ra từ nội tâm, hành xử bằng bản chất thiện lương chứ không phải gượng ép. Đạo vốn dĩ là thiện, nên khi nói về Đạo, người ta thường dẫn chứng vua Nghiêu, vua Thuấn. Cái khác giữa người với thú chính là nhân nghĩa. Muông thú không biết nhân nghĩa nên mới là thú. Vua Thuấn hành xử dựa trên nhân nghĩa sẵn có chứ không phải cố làm ra vẻ nhân nghĩa để vụ lợi — đó là thiên tính vốn thiện của ông. Mạnh Tử cho rằng ai giữ được cái tâm khác biệt với loài thú ấy đều là học trò của vua Thuấn. Thuấn là người, ta cũng là người; kẻ có chí đều có thể làm được như vậy — chỉ cần giữ vững cái tâm thiện lương.”

Như Dương Hùng từng nói: “Vào bằng lễ nghĩa là cửa Nhân, vào bằng dục vọng là cửa Thú”, ý nghĩa cốt yếu nằm ở đó.

Trong các luận thuyết trên, nhân nghĩa không phải là hành vi bị cưỡng chế từ bên ngoài, mà là sự phát lộ của thiên tính chân - thiện. Đây là điểm phân định rạch ròi giữa nhân tính và thú tính (vốn nảy sinh từ dục vọng và tà tâm). Vì con người luôn tồn tại hai mặt thiện - ác, nên thánh nhân và tiên hiền mới để lại các giáo huấn về văn hóa, luân thường để dạy chúng ta hiểu thế nào là “làm người”.

Sự mai một của giá trị truyền thống

Cùng với sự biến đổi của xã hội và sự trượt dốc của đạo đức, hiểu biết về giá trị truyền thống dần trở nên hời hợt. Con người chuyển từ chú trọng tu dưỡng nội tâm sang các hình thức ràng buộc bên ngoài. Hậu thế không ngừng diễn giải, khiến nội hàm ban đầu bị biến chất thành các loại lý luận thế tục về cách lập thân và mưu lợi.

Vài thế kỷ gần đây, với sự trỗi dậy của khoa học thực chứng và thuyết tiến hóa, con người bị gắn kết với loài khỉ, bị coi là “động vật bậc cao”. Quan niệm này đã cắt đứt phương diện thần tính nội tại, giới hạn con người trong bản năng vật chất: “ăn uống và sắc dục”.

Về mặt triết học, chủ nghĩa duy vật với luận điểm “vật chất quyết định ý thức” trở nên thịnh hành, coi “giả ngã” (thân xác vật chất) là chủ thể duy nhất. Điều này hợp thức hóa việc chạy theo lợi ích vật chất, trong khi việc nâng cao đạo đức bị xem nhẹ, chỉ còn là một hình thức “văn minh tinh thần” bề mặt.

Dưới chiêu bài “tự do” và các trào lưu tư tưởng mới, thứ gọi là “chính trị đúng đắn” bắt đầu chiếm lĩnh thế giới tinh thần, phá vỡ giới hạn cuối cùng của các giá trị truyền thống. Khi đánh mất lương tri và ranh giới đạo đức căn bản, con người còn dựa vào đâu để tự gọi mình là người

Giữ đạo thiện giữa dòng đời biến động

Khổng Tử nói: “Giữ lòng tin bền vững, ham thích học hỏi, giữ đạo thiện đến chết. Không vào nước nguy, không ở nước loạn. Thiên hạ có đạo thì ra giúp đời, không có đạo thì ẩn mình.” (Luận Ngữ – Thái Bá).

Chỉ khi giữ vững bản tính thiện lương không lay chuyển, ta mới có thể tích lũy đức hạnh. Thái Tiết đời Nam Tống bình rằng: “Giữ đạo thiện đến chết thì đạo ấy mới thật sự vững bền.”

Để giữ mình, cần chế ngự các quan niệm sai lệch và sự quấy nhiễu từ bên ngoài. Khi thế lực tà ác chiếm ưu thế, việc “ẩn mình” không phải là trốn tránh, mà là để không bị cuốn theo dòng xoáy tiêu cực, tránh xa rời thiện đạo. Nếu giữ được điều thiện bất biến, con người sẽ giảm thiểu được việc để mặt ác bộc phát gây nghiệp. Những khổ nạn trong đời thực chất là quá trình hoàn trả những nghiệp lực đã tạo ra từ trước.

"Gót chân Achilles" của nhân loại

Thần thoại Hy Lạp có điển tích về “Gót chân Achilles” — ám chỉ điểm yếu chí mạng của một cá nhân hay hệ thống. Achilles vốn bất tử nhờ được nhúng vào dòng sông Styx, nhưng vì người mẹ nắm chặt gót chân khi nhúng, nên đó trở thành bộ phận duy nhất bị thương tổn. Cuối cùng, Achilles tử trận bởi mũi tên độc bắn trúng tử huyệt này.

Trong sự phát triển của xã hội, “gót chân Achilles” của con người chính là quan niệm tư tưởng. Một khi quan niệm bị mê lạc, khoảng cách từ người xuống thú chỉ trong một niệm. Suốt hàng nghìn năm qua, nếu tâm trí bị xâm thực bởi những “mũi tên độc” (các quan niệm biến dị), độc tố sẽ lan rộng, khiến bản tính con người bị tha hóa.

Điều này tương đồng với quá trình biến đổi của sắt và thép:

• Sắt tinh khiết (99,9%) rất mềm, dẻo và chống ăn mòn tốt.
• Nhưng khi pha trộn càng nhiều Carbon (tạp chất), sắt dần biến thành thép rồi thành gang. Khi hàm lượng carbon tăng cao, vật liệu trở nên cứng nhưng giòn, mất đi tính dẻo và dễ gãy vỡ.

Xã hội loài người cũng vậy; khi những quan niệm hậu thiên và dục vọng (tạp chất) lấn át bản tính tinh khiết, con người trở nên cứng nhắc, ích kỷ và dễ tan vỡ trước quy luật của trời đất.

Lời kết

Khổng Tử nói: “Đạo không xa người. Kẻ hành đạo mà xa rời nhân tính thì không thể gọi là đạo.” (Trung Dung). Nếu đạo lý bị biến tướng thành các chủ nghĩa chính trị cực đoan hoặc những lý tưởng viển vông, đó là đi ngược lại tinh thần Trung Dung.

Nếu ta lấy giá trị truyền thống làm gốc, giữ tâm trung chính, thuận theo lẽ tự nhiên trong từng nhịp sống bình thường, không để nhân tâm dao động bởi các quan niệm hậu thiên, đó chính là Đạo. Sự kích động của lòng người là khởi điểm của việc rời xa sự trung hòa. Quan trọng nhất trong đời người là giữ vững thiện đức và trân quý thân người.

“Trống chiều vang thưa, đêm dài thêm thẳm; Sông sao sáng mờ, trời muốn rạng.” (Bạch Cư Dị – Trường Hận Ca)

Theo Soundofhope
Bình Nhi biên dịch