Tinh thần nhân sinh trong Tây Du Ký: Từ Phật – Đạo – Nho đến đời sống đương đại
Tây Du Ký của Ngô Thừa Ân là một trong những kiệt tác quan trọng nhất của văn học Trung Hoa, không chỉ bởi tính giải trí lôi cuốn mà còn bởi chiều sâu tư tưởng phản ánh thế giới quan Phật – Đạo – Nho của phương Đông.
Nếu Hồng Lâu Mộng được coi là đỉnh cao của “nhân tình thế thái”, Tam Quốc Diễn Nghĩa là “chính trị – binh pháp”, Thủy Hử là “anh hùng – phản kháng”, thì Tây Du Ký lại mang giá trị đặc biệt: nó là tác phẩm mô phỏng hành trình tu luyện của tâm thức con người, là ẩn dụ cho quá trình chuyển hóa nội tâm đầy khó khăn nhưng giàu ý nghĩa của mỗi cá nhân trên đường đời.
Các học giả đều khẳng định rằng Tây Du Ký vượt lên trên ranh giới tôn giáo – huyền thoại để trở thành bản đồ tinh thần của văn hóa Á Đông (Hồ Thích, Nghiên cứu về tiểu thuyết Trung Quốc, 1923; Lỗ Tấn, Trung Quốc tiểu thuyết sử lược, 1924).
Trong bối cảnh xã hội Minh – Thanh đầy biến động, sự giao thoa mạnh mẽ của Phật giáo – Đạo giáo – Nho giáo đã tạo nên một hệ ý thức đặc biệt, vừa dung hợp vừa đối thoại, vừa mâu thuẫn vừa bổ sung. Tây Du Ký ra đời trong bối cảnh ấy nên mang tính tổng hợp cao và tái hiện tinh thần nhân sinh toàn diện của văn hóa Trung Hoa.
Tác phẩm phản ánh triết lý tu thân, giữ đạo, điều phục lòng người; mọi yêu quái, phép thuật, kiếp nạn đều là biểu tượng cho nội tâm con người với những Tham – Sân – Si, Trí – Dũng – Tín, Thiện – Ác – Mỹ. Chính vì vậy, hành trình thỉnh kinh không chỉ là chuyến đi của bốn thầy trò mà là ẩn dụ cho hành trình trưởng thành của mỗi người trong đời.
1. Sự giao thoa tư tưởng Tam giáo
- Tinh thần Phật giáo: Được thể hiện xuyên suốt qua triết lý nhân quả – nghiệp báo, từ bi và giác ngộ. Ngay từ hồi mở đầu, Ngô Thừa Ân đã khẳng định: “Tâm sinh vạn pháp, vạn pháp duy tâm” (Tây Du Ký, hồi 1). Trích dẫn từ Kinh Hoa Nghiêm này cho thấy tác giả đặt trọng tâm vào sự chuyển hóa nội tâm thay vì cuộc chiến với thế giới bên ngoài.
Tất cả yêu quái đều có căn nguyên: hoặc do lòng tham, dục vọng, hoặc do quyền lực hay sai lầm quá khứ. Chúng không chỉ để tiêu diệt, mà để được hóa giải. Khi Ngộ Không đánh yêu quái, Đường Tăng thường dạy: “Lấy thiện thắng ác, lấy từ bi hóa hung”. Dù đôi khi khiến tình huống trở nên nguy hiểm, nhưng nó phản ánh đúng tinh thần: chiến thắng lớn nhất là chiến thắng chính mình. - Đạo giáo: Thể hiện qua quan niệm vô vi, thuận tự nhiên và sự phân chia âm – dương. Hình tượng Tôn Ngộ Không được nhiều học giả (như Trần Âm Khê) xem là biểu tượng của “tâm viên” – cái tâm nhảy nhót, ham náo động nhưng thiếu quy phạm.
Việc Ngộ Không luyện đan, học 72 phép biến hóa, cưỡi Cân Đẩu Vân... mang màu sắc Đạo gia: truy cầu tự do và vượt giới hạn phàm nhân. Tuy nhiên, sự tự do ấy nếu không được kỷ luật hóa sẽ trở thành sự tàn phá (đại náo Thiên Cung). Sự xuất hiện của Vòng Kim Cô chính là bước ngoặt: dùng kỷ luật (Nho) để chế ngự bản năng (Đạo) nhằm hướng con người về chính đạo (Phật). - Nho giáo: Đóng vai trò kiến trúc khung của trật tự đạo đức. Đường Tăng là hiện thân của người quân tử: trọng lễ, giữ tín, tu đức. Mối quan hệ thầy – trò được xây dựng theo mô hình quân – thần, trên dưới phân minh: Ngộ Không tài giỏi nhưng phải tuân lệnh; Bát Giới giữ chữ nghĩa; Sa Tăng trung hậu, thủy chung. Trật tự ấy phản ánh tư tưởng: “Quân thần hữu nghĩa, phụ tử hữu thân” và tiến trình “Tu thân – Tề gia – Trị quốc – Bình thiên hạ”.
2. Ý nghĩa nhân sinh qua các biểu tượng
Điều khiến Tây Du Ký có giá trị nhân sinh sâu sắc nằm ở việc bốn thầy trò thực chất là bốn phần của một bản thể con người:
- Ngộ Không: Trí tuệ, dũng khí và bản năng mạnh mẽ.
- Bát Giới: Dục vọng và tính phàm tục.
- Sa Tăng: Sự nhẫn nại, thủy chung và bền bỉ.
- Đường Tăng: Niềm tin, đạo đức và lý tưởng.
Một con người chỉ có lý tưởng sẽ thiếu thực tiễn; chỉ có dũng khí sẽ dễ kiêu ngạo; chỉ có tính thực dụng sẽ bị dục vọng chi phối; chỉ có nhẫn nhịn sẽ dễ trở thành thụ động. Hành trình 81 kiếp nạn chính là quá trình dung hòa và tự hoàn thiện các mặt đó. Mỗi yêu quái là một phiên bản phóng đại của tâm: Bạch Cốt Tinh (mê hoặc), Hồng Hài Nhi (năng lượng thiếu định hướng), hay Kim Sí Điểu (quyền lực và danh vọng).
3. Giá trị trong đời sống đương đại
Trong xã hội ngày nay, Tây Du Ký vẫn giữ nguyên giá trị trong nhiều lĩnh vực:
- Quản trị bản thân: Vòng Kim Cô là biểu tượng của “kỷ luật tự thân” (self-regulation). Người có năng lực kiểm soát bản thân sẽ thành công hơn người chỉ có tài năng thuần túy. Bài học điều phục “tâm viên – ý mã” giúp con người hiện đại kiềm chế bản ngã trước những cám dỗ.
- Quản trị tổ chức: Bốn thầy trò là hình mẫu của một ê-kíp hoàn hảo. Lãnh đạo (Đường Tăng) cần giữ định hướng và bao dung; Nhân tài (Ngộ Không) cần được tin tưởng nhưng phải có kiểm soát; Nhân viên thực thi (Bát Giới) thực tế, kết nối; và Người hậu cần (Sa Tăng) âm thầm, bền bỉ.
- Văn hóa đại chúng: Với hơn một trăm phiên bản chuyển thể (theo Bắc Kinh Văn hóa Chí, 2018), tác phẩm đã trở thành một “mã văn hóa” (cultural code) thấm sâu vào tâm thức xã hội, liên tục được tái tạo trong các ngữ cảnh mới.
Kết luận: Nhìn lại toàn bộ tác phẩm, hành trình thỉnh kinh là hành trình gian nan mà mỗi người đều phải trải qua: dám đối diện với chính mình, vượt qua bản năng thấp kém để đi đến cùng lý tưởng sống. Đúng như lời Kim Thiền Tử nói: “Tâm tịnh thì quốc độ tịnh; tâm sáng thì đường thông”. Thay đổi thế giới bắt đầu từ việc thay đổi chính bản thân mình.
Bình Nhi tổng hợp
