【Nhã thú khuê các】 Nam nữ đồng đường: Người xưa đào tạo tài nữ như thế nào?
Vào thời Đông Hán, khoảng hai nghìn năm trước, Thái hậu Đặng Tuy khi nhiếp chính đã ban một chỉ dụ đặc biệt: Triệu tập hơn 70 con em hoàng tộc và thân tộc họ Đặng từ 5 tuổi trở lên, không phân biệt nam nữ, cùng đến học quán để thụ giáo kinh thư. Chính Thái hậu là người trực tiếp khảo hạch việc học tập của họ.
Điều này có khiến bạn ngạc nhiên? Phụ nữ thời xưa không chỉ được đi học, mà trong những trường hợp nhất định, họ còn "đồng đường" (học chung) với nam giới. Quan niệm "phụ nữ vô tài mới là đức" thực chất không phải là quan điểm chủ lưu xuyên suốt lịch sử. Vậy ngoài việc học cùng nam giới, người xưa còn những phương thức đào tạo tài nữ đặc sắc nào?
1. Giáo dục của "Phó mẫu": Người thầy khai sáng đức hạnh nơi khuê phòng
Trong xã hội xưa, khi nữ giới phần lớn không ra khỏi khuê môn, chức vị "Phó mẫu" đóng vai trò then chốt. Xuất hiện từ thời Tiên Tần, Phó mẫu không đơn thuần là bảo mẫu (người chăm sóc), mà là những phụ nữ trung niên hoặc cao tuổi có học vấn và đức hạnh, chuyên trách dạy dỗ con em quý tộc về lễ nghi, ngôn hành và phẩm giá.
Sách Lễ Ký – Nội tắc chép:
"Con gái mười tuổi không ra ngoài, theo Phó mẫu học sự dịu dàng, vâng lời; học dệt vải, may vá, nữ công; quan sát việc tế tự, dâng rượu, bày biện lễ vật."
Không chỉ dạy việc nữ công gia chánh, Phó mẫu còn truyền dạy kinh sử để các tiểu thư trở thành những tài nữ thực thụ. Tiêu chuẩn chọn Phó mẫu cực kỳ khắt khe: thường là vợ của các quan viên hoặc những phụ nữ góa bụa đức cao vọng trọng, thông hiểu đạo làm người. Nữ sĩ nổi tiếng Ban Chiêu từng tri ân rằng sự trưởng thành của bà chính là nhờ "khuôn phép dạy dỗ của mẹ và thầy (Phó mẫu)".
Mối quan hệ này thân thiết như mẹ con. Chuyện kể rằng công chúa Trang Khương nước Tề thời Xuân Thu sau khi lấy chồng từng có lúc ham mê phục sức xa hoa, lơ là phẩm hạnh. Nhờ lời khuyên răn thấu tình đạt lý của vị Phó mẫu: "Thiên tư người thông minh, sáng suốt, nên làm chuẩn mực cho bách tính", bà đã tỉnh ngộ và trở thành bậc hiền nữ tiêu biểu, được ca tụng trong Kinh Thi.
2. Giáo dục học đường: Từ quý tộc đến bình dân
Nếu thời Hán việc đi học là đặc quyền của giới quý tộc, thì đến thời Tống, phong khí này đã lan rộng đến giới bình dân.
- Học cùng nam quyến: Nhiều tài nữ thời xưa học chung với anh em trai hoặc anh em họ trong gia tộc. Tài nữ Ấu Khanh thời Tống từng có bài từ Lãng đào sa đầy hoài niệm về thuở nhỏ "cùng biểu huynh chung bàn nghiên mực".
- Danh gia vọng tộc: Cuối Minh đầu Thanh, danh sĩ Vương Tư Nhậm đã cho con gái là Vương Đoan Thục đến học đường cùng các anh em. Với thiên phú "xem qua là nhớ", bà sau này trở thành nữ văn sĩ lừng lẫy và là người biên soạn cuốn Danh viện thi vĩ giá trị.
- Sự xuất hiện của "Nữ quán": Một số "kỳ nữ" có học vấn cao đã tự mở lớp dạy học cho nữ giới – tiền thân của trường nữ sinh sau này. Ví dụ như góa phụ họ Giả thời Minh, vì gia cảnh nghèo khó đã mở lớp dạy học. Nhờ sự giáo dục của "Giả tiên sinh", phong khí vùng đó trở nên lễ nghi, phép tắc, được người đời ca tụng.
3. Gia giáo: Cha dạy con, mẹ truyền tài
Trong các gia đình thư hương, cha mẹ chính là những người thầy đầu tiên và tốt nhất.
- Cha dạy con gái: Đại học giả Thái Ung thời Đông Hán đã tặng con gái Thái Văn Cơ hơn 4.000 quyển sách. Bà chăm chỉ đèn sách, thuộc lòng hơn 400 thiên kinh điển, trở thành biểu tượng tài năng của phụ nữ Trung Hoa. Hay như Tuyên Văn Quân (họ Tống) thời Tiền Tần, được cha truyền thụ bộ Chu Quan. Sau này, bà được hoàng đế Phù Kiên mời làm giảng sư cho hơn 100 học trò, trở thành vị "Nữ tiến sĩ" đầu tiên trong lịch sử.
- Sự kế thừa từ người mẹ: Nữ thi sĩ Thẩm Nghi Tu dù mất mẹ sớm nhưng nhờ học hỏi từ các nữ trưởng bối trong họ Thẩm mà thông tuệ kinh sử. Khi có con, bà lại trực tiếp dạy 3 con gái (Diệp Oản Oản, Diệp Tiểu Oản, Diệp Tiểu Loan) làm thơ, đối chữ. Gia đình họ thường xuyên tổ chức những buổi ngâm vịnh, tạo nên tập thơ gia đình Ngọ Mộng Đường Tập nổi danh thiên hạ.
Lời kết
Có thể thấy, con đường học vấn của phụ nữ thời xưa tuy có những rào cản nhất định về lễ giáo, nhưng chưa bao giờ bị khép lại hoàn toàn. Dù là học với Phó mẫu tại gia, học chung với anh em trai tại thư thục, hay kế thừa tri thức từ cha mẹ, các tài nữ xưa đã chứng minh rằng: Tri thức và đức hạnh chính là trang sức lộng lẫy nhất của người phụ nữ trong mọi thời đại.
Theo The Epoch Times
Bình Nhi biên dịch
